Kata w Karate

Kata (jap. „kata” dosł. forma ścisła) – jest to określony układ technik, sformalizowanych ćwiczeń wykonywanych na treningach, stosowanych w karate i w wielu innych tradycyjnych sztukach i sportach walki, szczególnie z grupy budo. Kata to nazwany i opisany układ zazwyczaj klikunastu-klikudziesięciu technik, które wykonuje się zawsze w ten sam, określony sposób, w odpowiedniej kolejności, najlepiej z maksymalną szybkością i siłą. Te z góry przygotowane formy demonstrowania ataku, obrony i kontrataku, sekwencje technik, są połączone z określonym poruszaniem, przyjęciem ściśle określonych pozycji i postaw, połączone ze specyficznym sposobem oddychania. Wszystkie kata muszą mieć swój rytm, tak zwany timing. Jedne ruchy są wolne, inne zaś szybkie i mocne, odzwierciedlające szybki atak czy też obronę i przemieszczenie.
W zależności od ustaleń przyjętych dla danej sztuki, czy sportu walki, kata wykonuje się samemu lub w parach (np. w judo, gdzie niezbędny jest partner ze względu na występujące w rzuty, kata wykonujemy parami). W Karate Kata wykonuje się pojedynczo, a 99% tych ćwiczeń we wszytkich stylach to Kata bez broni. Jednak mogą być one także wykonywane przy użyciu którejś z tradycyjnych białych broni, w niektórych stylach Karate (np. Oyama Karate) spotyka się Kata z kijem (jo, bo), nunchaku, sztyletami (sai) oraz z tonfami.
Wszystkie sztuki walki, zarówno chińskie, jak i japońskie czy koreańskie zawierają kata jako podstawową część treningu. W niektórych stylach liczba kata dochodzi do 50 (Shotokan), w niektórych ok. 15 (Kyokushinkai, Goju-ryu), a np. chińskie Wing-tsun ma ich tylko 3.
Kata są więc bardzo ważną częścią treningów i programów nauczania dla wielu sztuk i sportów walki, przeważnie, w sytuacji gdy kontakt broni z ciałem przeciwnika, przyjecie ataku stanowiłby realne zagrożenie, stanowią ćwiczenia podstawowe.
W kata zaleca się wizualizację w wyobraźni ataku przeciwnika (przeciwników) oraz własnej reakcji, zalecanej do tego rodzaju ataku obrony. Należy też tu wspomnieć o jednym z głównych motywów stworzenia kata, to ustawiczna możliwość wykonania technik w ruchu w pełnej formie i sile, bez konieczności udziału współćwiczącego, ora zbez konieczności narażania go na kontuzje. Otóż w karate, w odróżnieniu od judo, tylko niewiele technik może być zademonstrowanych z pełną siłą, bez obawy fizycznego uszkodzenia partnera. Kata więc pozwalają wypełnić tę lukę. Stwierdzono, że w sportowym kumite ćwiczący wykazuje tendencję do używania tylko ulubionych i najlepiej opanowanych technik i postaw, nastawiając się tylko na zwycięstwo, a czasami tylko na to, by nie przegrać. W walce sparringowej niechętnie używa się technik, w których ćwiczącemu brak jest doświadczenia, w kata zaś ćwiczący zmuszony jest stosować bardzo wiele różnych, postaw i technik, pozwalając na osiągnięcie dużego stopnia zaawansowania w wykonywaniu ich i wszechstronności.
W kata ćwiczący powinien opanować elastyczność technik i postaw. Niektóre z ćwiczeń formalnych – kata – są proste i krótkie, inne długie i bardziej skomplikowane. Niektóre kata przeznaczone są do ukazywania szybkości, inne do podkreślania i ćwiczenia specjalnych metod oddychania, a także do opanowania dynamicznego napinania mięśni.
Wiele nauczanych dziś kata ma bardzo długą historię, były one wielokrotnie zmieniane i modyfikowane przez mistrzów, wprowadzających własną interpretację niektórych ruchów. Jeszcze dzisiaj mistrzowie poszczególnych stylów zmieniają techniki, postawy lub ruch, po wielu latach praktyki i medytacji nad danym kata.
Masutatsu Oyama twierdzi, że aby zrozumieć kata trzeba myśleć o karate jako o swego rodzaju języku. Techniki karate interpretować można jako litery alfabetu, kata (formy) będą odpowiednikiem – wyrazów i zdań, kumite (walka) będzie analogiczna do rozmowy.
Dla użytku początkujących adeptów karate opracowano nieco uproszczone, podstawowe kata nazywane Pinan (Heian) lub Kihon Kata.
Zawierają one najbardziej podstawowe dla danej sztuki walki pozycje i techniki (waza) i mają pomagać początkującym w zrozumieniu kluczowych zagadnień (np. zachowanie równowagi, odpowiedniego dystansu, postawy ciała oraz właściwego timingu, ćwiczeniu oddechu). Po opanowaniu kata podstawowych zaleca się adeptom studiowanie kata bardziej zaawansowanych, nauczanych w dawnych szkołach walki, tzw. koryu.
Początkowo kata należy ćwiczyć wolno, bez siły. aż do osiągnięcia wzorowej poprawności. Gdy osiągniemy ten stan stopniowo zwiększamy siłę każdej techniki, równocześnie zmniejszając czas wykonania poszczególnych technik, a tym samym całego kata.
Masutatsu Oyama podkreśla, iż rzeczą zasadniczą jest, by karateka uczył się form kata dokładnie. Aby dobrze opanować dane kata konieczne jest – jego zdaniem – ćwiczenie jednego układu od 3 do 10 tysięcy razy. Należy pamiętać, że lepsze jest wyjątkowo dobre opanowanie jednej formy, niż dziesięciu form w sposób tylko dostateczny.
W Karate wymagana jest odpowiednia znajomość kata przy zdawaniu egzaminów na stopnie uczniowskie oraz mistrzowskie dan. Kata są również często prezentowane podczas publicznych pokazów. Kata sa także obowiązkowym elementem zawodów sportowych w Karate, gdzie poprawność wykonania oceniana jest w kategoriach konkurencji sportowej.Sędziowie oceniając poprawności wykonania kata, mają na uwadze:
– Yoi-no-kisin oznacza postawę gotowości i koncetracji konieczną do rozpoczęcia formy,
– Inyo wskazuje na ruchy wyimaginowanych przeciwników i zaleca skupienie uwagi tak na ataku, jak i obronie,
– Waza-no-kankyu oznacza odpowiednią szybkość każdego ruchu w kata,
– Tai-no-shinshuku oznacza siłę naprężenia lub rozluźnienia mięśni przy poszczególnych ruchach,
– Kokyu mówi o kontroli i prawidłowości wykonania,
– Kensei wskazuje na wydawany dwukrotnie podczas każdego kata okrzyk podkreślający ducha walki,
– Tyakugan wskazuje na konieczność poznania celowości wszystkich ruchów w kata (bunkai),
– Zanshin oznacza ciągłą koncentracje na przejściu od jednego ruchu do drugiego.Kata dla każdego poziomu zaawansowania muszą być praktykowane tak długo, aż staną się naturalnymi ruchami. Dopiero wtedy adept będzie w stanie zrozumieć każdą technikę stosowaną w kata. W kata ćwiczący powinien opanować elastyczność technik i postaw. Niektóre z ćwiczeń formalnych są proste i krótkie, inne długie i bardziej skomplikowane. Jedne kata są przeznaczone do ukazywania szybkości inne do podkreślania i ćwiczenia specjalnych metod oddychania.Początkowo kata należy ćwiczyć wolno, bez siły, aż do osiągnięcia wzorowej poprawności. Gdy osiągniemy ten stan, stopniowo zwiększamy siłę i szybkość każdej techniki, równocześnie skracając czas wykonania poszczególnych przejść pomiędzy technikami, a tym samym całego kata.Trzeba pamiętać, iż kata są wyrazem sztuki karate-do, bez których karate byłoby tylko wydajną metodą walki. Zdaniem Steve Arneil’a (7 DAN) główne przyczyny dla których praktykuje się kata ująć można w następujące punkty:
1) jako łącznik między kihon a wolną walką,
2) jako ćwiczenie szerokiego wachlarza technik w różnych kierunkach i sytuacjach,
3) w celu opanowania rytmu i ciągłości niektórych technik,
4) w celu osiągnięcia technicznej doskonałości a tym samym szybkości, siły, równowagi i timingu.